Srbac – Pravoslavna crkva Preobraženja Gospodnjeg u Razboju kod Srpca, gde je mitropolit crnogorski Joanikije, 1945. godine, služio poslednju liturgiju za članove Jugoslovenske vojske u otadžbini, koji su izginuli u borbi sa ustašama u Lijevče polju, predstavlja jedinstven duhovni spomenik u celom kraju. Podignuta je na lepom i vrlo ravnom mestu, pored bistre i valovite reke Vrbas, kako je to 1892. godine pisao bosanskohercegovački “Istočnik”, u članku “Iz parohije staparske.” Takođe se navodi da zemljište na kome su 21. maja 1891. godine osvećeni temelji, ima u prostoru dva dana oranja, od koga je polovina opredeljena za groblje.
“Svu tu zemlju, poklonio je crkvenoj opštini spahija sela Stapara Arif aga Gušić iz Banjaluke,” piše “Istočnik” u istom članku. Srbi su bili veoma predani na izgradnji crkve i već naredne, 1892. godine, 12. jula, na Petrovdan osvećen je krst. Učinio je to prota Simo Bjelajac iz Gradiške, koji je određen za nadzornika radova. On je pri tom izrekao besedu:
„Radujte se, dakle blagočestivi hrišćani, jer doista uskrsnu slava Boga našega i ovde danas, među vama. Ono što nekoliko vekova željno izgledaše i očekivaše naši preci, na svima tako reći krajevima našeg milog otečestva ponosne Bosne, mi njihovo sretnije potomstvo, počeli smo danas, eto, to doživljavati i po selima.”
Ovaj sveti krst, kazao je dalje Bjelajac, sada osvećen ovde, koji će se u visini od danas blistati nad glavama i kućama našim, kazivaće svakome da se misli i srca seljaka ovoga sela i parohije, kao tamjan uzvišavaju sa zemlje na nebo. Potomci vaši pripovedaće o vama kao o svojim precima koji su bili dobri, pravi i blagočestivi hrišćani, pravi Srbi i vrsni težaci, što će im svedočiti i ovaj skromno podignuti hram.
Dan osvećenja hrama, o čemu se, u to vreme uveliko pričalo i pisalo, usledio je 6. septembra 1892. godine. O tom događaju, pisale su “Vrbaske novine”, u članku kojim je iskazana sva ljubav Lijevčana prema svojoj crkvi.
“Kada granu žarko od istoka sunce, i obasja vaseljenu svojim toplim zracima najveličanstvenije, zabruja milozvučno zvono sa belog i visokog tornja, zagrmeše prangije i nadaleko razglasiše da nastaje svečani dan. Svet je još neprestano dolazio, i ako je već cio prostor oko crkve bio pun. Kako težaci, tako isto i varošani iz više mesta, pohitaše da se srcem i dušom pridruže bratskoj
svečanosti…
Oko osam sahata, pošao je g. mitropolit (dabrobosanski Đorđe Nikolajević op.a) od svog stana u crkvu, a pred njim išla su deca iz gradiške škole, obučena u stihare, (deo dugačke pravoslavne odežde od belogi šarenog materijala) noseći čirake (stalak za sveću) i ripide (ceremonijalni bogoslužeći rekvizit). Za decom išli su šest sveštenika i đakon, svi obučeni u crkvena odjejanija (mantija). Iza ovih koračao je tiho i sporo starac mitropolit, a po zadi njemu sledovalo je šesnaest sveštenika i silni narod, i tako dopratiše ga do u crkvu, uz gruvanje prangija, zvonjenje zvona i pevanje tropara Preobrazilsja. Najpre je obavljen čin osveštavanja crkve, pa onda arhijerejska služba, na kojoj je proizveden iskušenik manastira Gomionice Petar Ivančević, za jerođakona, a Gavro Stojnić jeromonah, za igumana istog manastira.“
Ipak, sreća zbog crkve i crkvenih zvona nije potrajala dugo jer su austrijske vlasti 1917. godine, odnele dva zvona, da od njih salevaju metke. Posle Prvog svertskog rata, nekoliko savesnijih domaćica, navodi se u crkvenim knjigama, poradilo je da razbojska lepa crkva dobije zvona, samo sada ne dva nego tri. Vredne domaćice dale su se na posao koji je 1936. godine krunisan uspehom, jer su 6. decembra, osvećena tri zvona. Osvećenje je predvodio arhijerejski namesnik i narodni poslanik prota Dušan Subotić u prisustvu preko pet hiljada vernika. Pevalo je Srpsko pevačko društvo ”Branko” iz Bosanske Gradiške, sa predsednikom Dobricom Miletićem. Posle osvećenja održan je narodni ručak na kome je prota Dušan Subotić govorio o značaju zvona u srpskoj crkvi i prvu zdravicu uputio Njegovom Veličanstvu, mladom Kralju Petru drugom, navodi se u tekstu “Velika narodba svečanost u Razboju” u “Vrbaskim novinama” od 9. decembra 1936. godine. Mesni paroh Ruvim Bubnjević zahvalio je na trudu vrednim domaćicama, nakon čega je nastalo narodno veselje, do kasno u noć.“
U porti hrama, koji čami u osami, često plavljen od Vrbasa, i napušten, sahranjen je narodni junak Vidak Novković i glumac Uglješa Kojadinović, na čijoj mermernoj ploči, njegovim rukopisom, piše: “Umoran od dodira, od ustiju, umoran od čoveka, krenuh svom udesu, svojoj krhotini.“
Spomen Jovanu Balabanu
O težnji stanovnika Razboja da podignu hram i sada svedoči spomenik Jovanu Balabanu, na kojem, osim godine smrti (1902.) piše: „Bivši i vredni težak u selu Razboju, i kako vrli patriota Srbin, težio je prosvetnom cilju i pridari svetom hramu i crkvi razbojskoj zvono od 518 forinti, nek mu je od svetog naroda i hrama večna slava i hvala. U 83. godini ovozemnog života, kao mučenik, preseli u večni život, utopivši se u reci Vrbasu 19. aprila.“
Izvor: politika.rs / Milan Pilipović