SRBAC – Dugogodišnji profesor Univerziteta u Sarajevu Relja Jovanović, porijeklom Srpčanin, dopisni član Akademnije inženjerskih nauka Srbije, eskpert, inovator i ugledni stručnjak za željeznice, koji je 23. marta, osam dana prije 87. rođendana, preminuo u Beogradu, izučavao je tragedije na prugama koje su u bivšoj Jugoslaviji čuvane kao državna tajna.
Najvažniji zaključci Relje Jovanovića
- 95% nesreća uzrokovano inženjerskim greškama
- zastarjeli propisi kao čest uzrok tragedija
- zataškavanje grešaka proizvođača i sistema
- potreba za modernizacijom željezničkih standarda
- važnost transparentnosti u istragama
Svaki dolazak u Srbac za njega je predstavljao posebno zadovoljstvo, zato što je ovdje rođen njegov otac Vaso, koji je bio učesnik nekoliko bitaka i ratova, borac protiv okupatora, prijatelj Gavrila Principa.
Borio se u Kumanovu i Bregalnici, Balkanskom i Prvom svjetskom ratu. Zajedno sa bratom, a Reljinim stricem Savom, Vaso je ratovao protiv Turaka, Bugara, Austrijanaca, Nijemaca… Vaso, koji se u mladosti prezivao Kusić, da bi zametnuo trag, iz Srpca je 1905. godine pješke otišao u Beograd i promijenio prezime u Jovanović.
Željezničke nesreće
Osim traganja za porodičnim korijenima, ovaj ugledni profesor, u Srpcu nam je više puta objašnjavao suštinu mnogih željezničkih nesreća o kojima se u bivšoj Jugoslaviji malo znalo i rijetko govorilo.
Zbog loših propisa, najmanje 100 osoba je poginulo tokom nekoliko predratnih godina, govorio je profesor Jovanović pominjući 200 osumnjičenih koji su kažnjeni dugogodišnjim zatvorom.
“Navršilo se pola vijeka od strašne željezničke nesreće u tunelu Vranduk, gdje su poginula 33 putnika, a 117 ih je povrijeđeno. Nesreća u Vranduku duboko mi je ostala u sjećanju. Želim ukazati na okolnosti koje su dovele do tragedije, da se istina sazna”, povjerio nam se prije nekoliko godina ovaj penzionisani profesor sarajevskog Saobraćajnog i Mašinskog fakulteta i sudski vještak koji pripada krugu najcjenjenijih eksperata u oblasti željeznice.
Tragična nesreća u Vranduku
O tragičnoj nesreći u Vranduku još je kazao:
“Lokomotiva koja se zapalila, namjenski je, sredinom šezdesetih godina prošlog vijeka, za potrebe ‘Željeznice BiH’, proizvedena u firmi ‘Đuro Đaković’ u Slavonskom Brodu. Te lokomotive nazivane su “nada bosanskih željeznica”. Nekvalitetan spoj kartera sa motorom izazivao je neželjena curenja ulja. Neispravnost u spoju kočionih papuča izazivala je varnice, koje su kompoziciju potpaljivale. U tome je uzrok nesreće”, zaključio je Relja Jovanović.
Istraga je išla u drugom, pogrešnom pravcu, zataškavajući grešku proizvođača, uz obrazloženje da se ne uznemirava javnost i diskredituje poznata firma.
Vještačenja velikih tragedija
Ovaj stručnjak je u SFRJ vještačio sve veće udese željeznica, tramvaja, žičara, ski-liftova… U svojoj arhivi posjedovao je više od 200 predmeta.
Smatrao je da se u 95 odsto slučajeva radilo o inženjerskim greškama, a pet odsto o nesnalaženju mašinovođe.
“Vještačio sam željezničke nesreće s kraja 1980. godine na unskoj pruzi kod Bosanske Otoke, gdje je bilo 25 mrtvih, u Ilijašu gdje je poginulo 15 putnika, u Doboju sa desetak mrtvih, udes na jugu Srbije sa 39 mrtvih i više od 70 teško povrijeđenih…”, pričao je profesor Jovanović, dugogodišnji član Akademije inženjerskih nauka Srbije. U materijalnom smislu, najskuplja tragedija koju je vještačio dogodila se u Raškoj Gori, kod Mostara, kada je izgorio voz sa ruskim i ukrajinskim raketama namijenjenim Libiji. Šteta je procijenjena na 181 milion dolara. I taj događaj je detaljno opisao:
Radilo se o takozvanoj B materiji, barutu, jer se nije govorilo da su to rakete. Voz je zaustavljen u Raškoj Gori, gdje je došlo do eksplozije, a da je ušao u obližnji Mostar, razmjere tragedije bile bi ogromne sa poginulim i povrijeđenim.
“Ćiro” se otkačio na Trebeviću
Govoreći o nesrećama koje su u njegovom dubokom sjećanju, profesor Jovanović je navodio iskliznuće “ćire” niz Trebević sve do krajnje stanice u sarajevskom naselju Čengić vila.
Tada su poginuli mašinovođa i vozovođa, a voz je bio ispravan i po svim propisima “Jugoslavenskih željeznica”. I o tom slučaju iznio je principijelan stav:
“U istrazi je navedeno da je krivica mašinovođe, jer se nije snašao kod upotrebe kočnice. Nisam osporio da je sve po propisima, ali smatram da propisi nisu usklađeni sa realnom situacijom i tehnološkim napretkom, jer su davno napisani, prije 65 godina”, objasnio je iskusni stručnjak suštinu jedne od nesreća na jugoslovenskim željeznicama.