GRADIŠKA – Lokalitet poznat u narodu kao Grad Marije Terezije, a u istorijskim izvorima kao Vrbaški grad, ponovo je u fokusu javnosti.
Zavičajni muzej Gradiška, pod vođstvom kustosa arheologa Dušana Kojića, započeo je sistematska istraživanja ove tvrđave koja vjekovima čuva slojeve istorije – od antičkih plemena do srednjovjekovnih velikaša.
Iako narodno predanje utvrđenje vezuje za austrijsku caricu, istorijska stvarnost je daleko starija i kompleksnija.
Vrbaški grad naziv je dobio po riječici Vrbaškoj, a prvi put, prema riječima arheologa Zvičajnog muzeja Gradiška Milana Đurđevića koji je više godina temeljno istraživao stare zidine, grad se pominje 1293. godine
Prvi stanovnici bili su ilirsko pleme Oserijati, nakon kojih kratko borave Kelti, dok Rimljani preuzimaju vlast 35. godine p.n.e.
Vrbaški grad postaje centar župe Vrbas, koja se prvi put pominje u povelji kralja Bele IV 1244. godine.
Grad su držali moćni slavonski plemići Babonjići – kasnije Blagojski, a lokalitet je bio toliko značajan da su u njemu izdavane kraljevske povelje tokom 14. vijeka.
Srebrnjak Matije Korvina
Jedan od najvažnijih dokaza o životu i značaju tvrđave u kasnom srednjem vijeku je pronalazak srebrnjaka kralja Matije Korvina iz druge polovine 15. vijeka. Ovaj nalaz potvrđuje stratešku ulogu grada u sistemu odbrane od nadiruće osmanske vojske.
-Istraživanja su ključna kako bi se bolje razumjela dinamika života i događaja koji su oblikovali ovaj prostor kroz vijekove – ističe arheolog Dušan Kojić.
Osim arheološkog aspekta, istraživači naglašavaju neraskidivu vezu između kulturnog nasljeđa i prirode. Smješten tri kilometra od Gornjih Podgradaca prema Mrakovici, grad je okružen gustim šumama koje su nekada predstavljale prirodnu zaštitu.
Izvor: Glas Srpske / M. Vujić