GRADIŠKA – Od kada je, sasvim neplanirano, zbog urušavanja dijela mosta, počela obnova ovog objekta puštenog u saobraćaj 13. maja 1956. godine, po kojem se Gradiška prepoznaje i pamti, stanovništvo grada na Savi, čijem oku nije promaklo veliko spremanje obale ove rijeke i okolnih ulica, naprečac je oživjelo mnoge istorijske događaje. I davnašnja sjećanja.
Najvažnije prekretnice u razvoju Gradiške
- Puštanje mosta preko Save u saobraćaj 1956. godine
- Asfaltiranje glavnih gradskih ulica tokom šezdesetih
- Izgradnja velikog keja i Titove obale
- Urbanistički planovi predstavljeni 1972. godine
- Otvaranje hotela „Kozara“
- Izgradnja prve benzinske pumpe
- Formiranje Nautičkog društva „Sava“
- Razvoj kulturnog i zabavnog života grada
Most mjesto okupljanja
Bojan Vujčić, istoričar i direktor Zavičajnog muzeja, koji je nekada imao ugostiteljsku ulogu, a pod njegovim svodovima odsjedali su gosti iz cijele Jugoslavije, navodi da je Sava, a preko nje most, sa dugim šetalištima, bio mjesto okupljanja, šetnje, razgovora, svirke i muzike.
Urbani, varoški izgled
Pored rijeke, na keju uređenom poslije velikih poplava 1974. godine, bašte su bile pune. Po ljepoti i graditeljskoj vještini, upadljive su bile kuće bogatih trgovaca, profesora, ljekara, naučnika i druge gospode, zgrade Sokolskog društva, Muzičke škole, austrijske vijećnice, hotela “Kozara”, restorana “Korzo”… Ovi objekti, od kojih većina postoji samo na razglednicama i starim fotografijama, cijelom ambijentu davali su urbani, varoški izgled.
Urbanistički preobražaj
Gojko Šerbula, novinar i hroničar Gradiške, aprila 1975. godine u “Glasu” je pisao o urbanističkom preobražaju ovog mjesta, gdje je 1958. godine struju imalo samo 1.000 domaćinstava.
“Umjesto nekadašnjih malih ćepenaka, zanatske proizvodnje, eksploatacije drveta i nerazvijene poljoprivrede u kojoj je drveno ralo predstavljalo najsavremeniju alatku, 26 četvororazrednih osnovnih škola, dva ljekara u centru komune, koji je bio tipična kasaba, Gradiška je izrasla u srednje razvijeno industrijsko-poljoprivredno područje”, napisao je Šerbula, čije su fotografije i novinski članci, kao dio značajne ostavštine, povjereni Zavičajnom muzeju.
Asfaltiranje ulica
Asfaltiranje ulica, koje su, najvećim dijelom bile makadamske, za stanovništvo Gradiške predstavljalo je važan događaj koji su pratili sa velikim interesovanjem. Za njih je to bio jasan putokaz novog doba i boljeg života. Tako Šerbula, čije zapise i fotografije “Sa Gojkom Šerbulom na korzu” je objavio Bojan Vujčič, 1966. godine piše da je asfaltirano pet kilometara ulica u gradu.
Asfaltirana Titova obala
U proljeće 1969. godine, asfaltirana je Titova obala (veliki kej), koja je postala veliko šetalište, na koje su se, takođe u maju, ali mnogo godina kasnije, sručili betonski dijelovi mosta. Vidan napredak usporile su elementarne nepogode, zemljotres 1969, i velike poplave 1974. godine. To je ostavilo vidne posljedice na kulturu. Tako Gojko Šerbula, 15. maja 1970. godine, navodi da stanovnici Gradiške ne znaju gdje se nalazi, slabo posjećena Gradska biblioteka, sa fondom od 1.000 knjiga, jer se u toj godini, zbog posljedica zemljotresa, preseljavala pet puta.
Mile Strunić, tadašnji predsjednik Skupštine opštine, konstatovao je da, Gradiška, veliko selo sa razvijenom poljoprivredom i industrijom, prerasta u gradić.
“Društvena nadgradnja, koja zaostaje za materijalnom bazom, postala je kočnica daljnjeg razvoja”, kazao je Strunić.
U to vrijeme, sa Zavodom za studije i projektovanje u Banjaluci dogovorena su arhitektonska rješenja centra grada, stambenih blokova i novih ulica, kao jasnog razvojnog opredjeljenja u skladu sa modernijim načinom života.
Nova i ljepša Gradiška
U Sokolskom domu, 5. juna 1972. godine, izložene su makete i skice nove, drugačije i ljepše Gradiške. Narod je masovno dolazio da vidi “čudo budućnosti” sumnjičavo tvrdeći da je to nedostižna mašta. Ipak, u decenijama nakon toga, izgrađeni su Dom kulture, autobuska stanica, stadion FK Kozara, savski nasip, neboder, stambena naselja, robna kuća, vrtić, gradski parkovi, koje je Zavod iz Banjaluke, u saradnji sa domaćim vlastima, ambiciozno osmislio.
Izgradnja hotela
Tadašnje Ugostiteljsko preduzeće “Sava”, u februaru 1974. godine, odlučilo je da gradi hotel na obali Save, blizu mosta i starih vodenica. Izrađen je elaborat, projekat, obezbijeđen novac, dogovorena izgradnja hotela B kategorije sa 100 kreveta, najljepšim, kako se tada govorilo i pisalo, na putu Gradiška – Banjaluka – Jajce – Travnik, ali to nije teklo po planu.
Posao je povjeren “Krajini” iz Banjaluke, a najznačajniji kooperant bilo je preduzeće “Javor” iz Sarajeva. Prvi rok za završetak hotela, pod imenom “Kozara”, koji nije ispoštovan, kao još nekoliko kasnijih rokova, bio je 31. decembar 1969. godine.
“Hotel golubarnik”
Građevinari i projektanti saplitali su se u različitim, nejasnim i loše definisanim projektnim rješenjima, što je Gradiščanima bio povod za šaljive komentare proistekle iz revolta.
Svečano otvaranje hotela koji je koštao šest miliona dinara, takođe je, u drugom roku, 27. jula, i trećem, 26. decembra 1970. godine, moralo biti odgođeno.
Građani su ukazali da su prozori, na južnoj strani nesrazmjerno mali, a građevinski inspektor Savka Marojević konstatovala je da su izvođači radova odstupili od projekta. Zato su morali proširivati prozore, što je zahtijevalo dodatno vrijeme i troškove. Krivcem za ovaj, kao i još neke građevinske propuste označen je “Javor”. Zbog toga je Gradiška, zbog hotela, bila na lošem glasu. Nizali su se naslovi u novinama “Hotel golubarnik”, “Spomenik javašluku”, “Hotel kao Skadar na Savi”… Otvoren je 5. jula 1971. godine, a troškovi su povećani sa šest na sedam i po miliona dinara.
Početak nove ere označilo je i otvaranje prve benzinske pumpe 16. avgusta 1971. godine, pored hotela, jer je konstatovano da je ovdje registrovano 1.350 automobila i kamiona te 985 motocikla.
Turizam
Na postojanje turističkih mogućnosti, koje nisu dovoljno iskorištene, ukazivao je Jusuf Bilić, direktor Ugostiteljskog preduzeća “Sava”. On se zalagao za formiranje Turističkog društva, nabavku glisera, otvaranje prodavnice suvenira i mjenjačnice novca.
O Bilićevoj inicijativi pisale su novine 1973. godine, koje su se, umjesto na kiosku, prodavale na trokolici.
Nautičko društvo “Sava”
Dr Milan Bilbija je 1972. godine pokrenuo inicijativu za osnivanje Nautičkog društva “Sava”. Imalo je 30 članova, posjedovalao jedan veliki i tri mala motorna čamca “Begej”. Prva trka u skijanju na vodi, na kojoj su učestvovali takmičari iz Gradiške, Zvornika, Šapca i Konjica, održana je 18. juna 1972. godine.
“Doručak nasušni”
Zanimljiv članak “Doručak nasušni” Šerbula je objavio u “Glasu” 29. juna 1974. godine. Tu se elaborira problem doručka opštinskih službenika.
“U hotel ne možemo, jer je tamo doručak preskup. Dok je bilo bureka, nekako se i moglo. Sada bureka nema ni u hotelu ni u Malom keju. Ni hljeba ponekad nema. Jogurta, takođe nema. Kao da se nabavlja u inostranstvu. Prosto je neshvatljivo da nam je poljoprivredni kombinat, sa farmama krava, pred nosom, a jogurta nema. I gdje i kako, onda, doručkovati”, pitali su se izgladnjeli i siroti opštinari.
Zabavni programi
Zabavni programi, sedamdesetih godina prošlog vijeka zaživjeli su u baštama pored Save, gdje su nastupali pjevači narodne i starogradske muzike, ulicama su nastupali pleh muzičari, a u Sokolskom domu zabavnjaci.
Repertoar je bio pod prismotrom vlasti. Tako je profesor Jovan Dukić, član muzičke grupe, govorio da zapadnjačka muzika na engleskom jeziku nije bila preporučljiva, jer su muzičari, zbog toga bili pod prismotrom vlasti, kritikovani pa čak i sankcionisani. Proradilo je i kino “Bosna” u nacionalizovanom prizemlju kuće Pavla Gvojića. Počelo je formiranje KUD-ova, folklornih grupa, literarnih udruženja.
Tito u Gradišci
Najveći poratni skup u Gradišci bio je 12. aprila 1966. godine, kada je ovaj grad posjetio Josip Broz Tito, predsjednik Jugoslavije. On se narodu Lijevča i Potkozarja, iz susjedne Slavonije i Krajine, obratio sa pozornice pored Save. Most je, za znatiželjan narod, bio najbolja tribina.